Útieldhús.is

Nú er það að komast á hreint að næsta námskeið fyrir norðan verður helgina 7.-8. október. Boðið verður upp á svipað fyrirkomulag og síðast þ.e. námskeið bæði á laugardegi og sunnudegi svo að fólk geti valið og námskeið fyrir leikskólakennara annars vegar og grunnskólakennara hinsvegar. Námskeiðin verða að sjálfsögðu háð þátttöku en ég á ekki von á öðru en að þau verði öll vel sótt. Auglýsingar fara í skólana strax eftir helgi og þá verður hægt að skrá sig í gegnum tölvupóst.

Ég er farin að hlakka til.

Campers´s guide to outdoor cooking

John G. Ragsdale
Fæst hjá Amazon.com
Kiljubrot 175 blaðsíður
Svarthvítar ljósmyndir til skýringar
Auðveldur og aðgengilegur texti
“Fyrstu 75 blaðsíðurnar fjalla um tók tæki og aðferðir, hér er því verið að fá mikið fyrir peninginn.”

John G. Ragsdale hefur um árabil verið sjálfboðaliði hjá skátahreyfingunni. Eins og með marga aðra áhugamenn um útieldun hefur það starf veitt honum gríðarlega reynslu. Sú reinnsla kemur líka vel fram í þessari bók enda er hún líklega skrifuð með skáta og skátaforingja í huga. Þetta kemur sér vel fyrir okkur enda er bókin bæði auðlesin og aðgengileg. Hún tekur á öllu er varðar útieldun, frá tækjum og tólum til uppskrifta. Myndirnar í bókinni eru góðar og sýna fjölmörg tæki, þar á meðal mörg sem við höfum ekki séð hingað til á Íslandi. Hugmydirnar í bókinn eru góðar og uppskriftirnar, sem er yfir 200, eru einfaldar og fjölbreittar.
Það er auðvelt að mæla með þessari bók, sérstaklega fyrir byrjendur. Hana má skoða á Amazin.com með því að smella hér.

Cooking in the Outdoors eftir Ckiff Jacobson

Cliff Jacobson
Fæst hjá Amazon.com
Kiljubrot 71 blaðsíður
Teiknaðar skýringarmyndir
Auðveldur og aðgengilegur texti
“Vel skipulögð, aðgengileg og fróðleg bók”

Cliff  Jacobson er, eins og margir áhugamenn um útieldun í Bandaríkjunum, atvinnu leiðsögumaður. Nánar tiltekið Kanó-leiðsögumaður. Þessi atvinna hefur gefið honum frábært tækifæri til að þróa aðferðir, uppskriftir og hugmyndir fyrir útieldhúsið.
Bókin kemur í þægilegu broti og er auðveld aflestrar. Henni er skipt í kafla um eldhúsið, uppskriftir erftir því hvenær dags þær henta og svo er kafli með góðum ráðum bæði fyrir geymslu matvæla og við eldamennskuna.
Ekki aðeins eru uppskriftirnar góðar, kaflarnir um útbúnað eldhússins og góðu ráðin er tilvalin fyrir byrjendur.
Ég mæli hiklaust með þessari bók. Smellið hér til að skoða hana á Amazon.com.

Bensín-prímusar er samheiti yfir margar gerðir prímusa sem nota kolefniseldsneyti s.s. bensín, steinolíu, flugvélabensín, hreinsað bensín eða eitthvað annað í ætt við það. Þessum prímusum má skipta í tvo flokka. Svokallaðar alætur sem brenna mörgum gerðum eldsneytis (það eru jafnvel til prímusar af þessari gerð sem brenna líka gasi) og svo prímusar sem eru hannaðir fyrir eina gerð af eldsneyti. Í seinni tíð hefur hreinsað bensín orðið vinsælasti eldsneytisgjafinn þrátt fyrir að vera mjög dýrt en alæturnar eru líka að verða mun vinsælli. Þær eru samt yfirleitt með dýrari gerðum af prímusum.

Langflestir þessara prímusa eiga það sameiginlegt að þá þarf að hita fyrir notkun. Þeir virka þannig að eldsneytinu er veitt í gegnum pípu sem liggur við eða nálægt brennsluhausnum. Þegar pípan hefur hitnað og prímusinn er í gangi hitar hann eldsneytið áður en það kemst alla leið og breytir því þannig í gufu. Það brennur því af meiri krafti, með meiri hita og mun hreinna þegar það kemur í brennsluhausinn.

Einn af kostum þessara prímusa er að eldsneytishólfið er yfirleitt í sér flösku. Það er þá hægt að taka það frá prímusnum eftir notkun. Þá er eldsneytið ekki geymt undir þrýstingi líkt og þegar um gas er að ræða sem gerir alla meðhöndlun mun öruggari. Þetta krefst þess þó að notandinn setji þrýsing á flöskuna með þar til gerðri pumpu áður en hægt er að nota prímusinn. Þrýstingurinn er hækkaður með því að pumpa lofti í flöskuana sem þrýsir eldsneytinu út um ventilinn og í prímusinn.

Nýjar gerðir af þessum prímusum eru orðnar mjög áræðanlegar. Hægt er að stýra hitanum með því að opna eða loka fyrir flæði eldsneytisins en það verður þó að pumpa reglulega til að halda uppi þrýsingnum.

Þessir prímusar hafa marga kosti en nokkra galla.

Kostir

• Eldsneytið er auðfengið
• Prímusinn er áræðanlegur (sérstaklega ef notað er hreinsað bensín).
• Kuldi hefur lítil áhrif á hita eða virkni
• Þá má taka í sundur og geyma í sitthvoru lagi
• Auðvelt er að geyma eldsneytið og það er frekar öruggt

Gallar

• Þeir eru flóknir með mörgum hreifanlegum hlutum
• Þeir eru dýrir
• Eldsneyti (sérstaklega hreinsað bensín) er oft dýrt.
• Þeir sóta ef notað er óhreint eldsneyti
• Þá þarf að hita fyrst
• Þá þarf að pumpa reglulega
• Þeir eru oft háværir

Þó að bensín-prímusar virðist frekar flókin tæki þá er yfirleitt auðvelt að læra á þá og tileinka sér virkni þeirra. Þega kemur að eldunareiginleikum þeirra þá eru fáir prímusar sem standa þeim jafnfætis. Bensín-prímusar gefa yfirleitt frá sér mun meiri hita en sambærilegir primusar auk þess sem þeir þola veður og vind mun betur en t.d. gas- prímusar. Þeir eiga það þó til að vera háværir auk þess sem þeir eru líklega aðeins of flóknir til að vera góð kennslutæki. Sé hins vegar markmiðið að fara í langar ferðir með nemendum þá getur verið kostur að taka með sér bensín-prímus enda taka þeir yfirleitt minna pláss heldur en sambærilegt magn af gasi.

Þegar prímusarnir og eldsneyti þeirra er haft um hönd eru nokkrar reglur sem gott er að fara eftir.

• Munið að bensín er eldfimt og spilliefni. Farið því mjög varlega þegar skipt er um brúsa, þeir fylltir eða pumpu komið fyrir.
• Mjög lítið magn af bensíni eða olíu þarf til að spilla mat og vatni. Það verður því að halda þessum hlutum vel aðskildum.
• Gætið þess að kynna ykkur leiðbeiningar mjög vel. Suma bensín-prímusa þarf að hita fyrir notkun.
• Farið varlega með opin eld. Passið að prímusinn sé stöðugur og bensínflaska ekki of nálægt.
• NOTIÐ ALDREI VATN TIL AÐ SLÖKKVA Á PRÍMUSNUM.
• Eldið ekki inni með bensín- prímus. Myndast geta hættulega gufur og við hitun er oft stór logi sem skemmt getur tjöld eða föt.

Eins og nafnið gefur til kynna þá nota þessi eldunartæki oftast brennsluspritt eða rauðspritt. Þetta eru mjög einföld tæki sem byggja á því að eldfimum vökva er hellt í þar til gert brennsluhólf og svo er kveikt í honum með eldspýtu eða eldfærum. Vökvinn brennur svo við stöðugan hita (hámarkshita) þar til hann er uppurinn eða slökt er í honum með því að kæfa logan.

Þessi tæki hafa marga kosti en um leið marga galla.

Kostir

• Prímusinn er einfaldur í notkun.
• Eldsneytið er ódýrt og aðgengilegt (það má fá í apótekum, bensínstöðvum og byggingarvöruverslunu)
• Þar sem engir hreyfanlegir hlutir eru í tækinu bilar það ekki.
• Eldsneytið brennur þó að kalt sé úti.
• Loginn er oftast hreinn og stöðugur
• Þeir eru léttir

Gallar

• Loginn er opin og óvarinn
• Eldsneytið er í opnu brunahólfi. Verði það fyrir hnjaski getur kviknað í.
• Ekki er hægt að stjórna hitanum nema afar takmarkað.
• Ekki er hægt að bæta eldsneyti á fyrr en slökknað hefur í því sem fyrir er.
• Loginn er viðkvæmur fyrir vatni og vindum

Spritt-primusinn hefur verið notaður í næstum hundrað ár í þeirri mynd sem þekkist í dag. Þekktast fyrirtækið Trangia seldi fyrsta primusinn 1925 og síðan þá hefur hann bæði þróast og staðið í stað. Sjálft brennsluhólfið hefur lítið breyst enda prinsipið það sama og í upphafi en umgjörð þess hefur tekið stakkaskiptum. Primusinn hefur þannig orðið öruggari og einfaldari í notkun og um leið getað boðið upp á fleyri möguleika s.s. að stjórna hitanum (lítillega).

Sem kennslutæki er sprittprimusinn áræðanlegur og einfaldur. Það þarf þó að fylgja nokkrum öruyggisreglum eins og alltaf þegar um opin elda er að ræða.

Kynnið primusinn vel fyrir nemendum. Hvernig hann virkar og hvernig á að slökkva í honum.

• Gætið þess vel að velja stöðugt og slétt undirlag.
• Setjið ekki meira eldsneyti en þarf í brunahólfið og fyllið aldrei á það meðan kveikt er.
• Nemendur ættu aldrei að fylla á brunahólfið (hvorki í upphafi né á meðan á notkun stendur)
• Farið mjög varlega með hitastillir í loki (enfaldur flipi til að opna eða loka fyrir brennsluhólfið) því að hann hitnar mjög mikil.
• Látið nemendur ekki slökkva sjálfa á prímusnum heldur aðstoðið þá við það.
• NOTIÐ ALDREI VATN TIL AÐ SLÖKKVA Á PRÍMUSNUM!!!!

Sé þessum reglum fylgt og almennri skynsemi beitt þá ætti að vera lítið mál að læra á og nota sprittprimusinn í kennslu. Þess þarf þó að gæta að það er erfitt að stilla hita á sprittprimus. Nýjustu útgáfur bjóða upp á lítin flipa sem hægt er að nota til að stækka og minka opið á brennsluhólfinu en það getur verið erfitt að stilla það því að flipinn hitnar mjög mikið. Það getur því þurft að velja einfaldar uppskriftir til að kenna sérstakelga til að byrja með. Súpur eða matur sem er eldaður með suðu er tilvalinn auk þess sem auðvelt getur verið að elda suma pönnurétti (sérstakelga í góðu veðri þar sem pannan situr mjög hátt).

Nýr prímus frá Trangia kemur með sérstakri vindhlíf sem smellt er saman og brennsluhólfið sett í miðjuna. Prímusinn verður því mjög stöðugur og þægilegur í hvernig veðri sem er. Kynnið ykkur og nemendum ykkar leiðbeiningar sem fylgja mjög.

Þetta eru primusar sem nota gas í einhverju formi sem eldsneyti. Þessi tæki eru íslendingum ekki ókunn enda höfum við notað þau um árabil bæði á heimilum og í ferðalögum. Oftast nota gas-primusar própangas, bútangas eða blöndu þessara beggja.

Fjölmargar útgáfur af gasprímusum hafa veið notaðar hér á landi með góðum árangir. Það er þó ekki langt síðan einnota kútar fóru að mestu af markaðnum og í staðin komu kútar sem hægt er að skrúfa af og á eftir þörfum. Hægt er að fá þessa kúta í mismunandi stærðum og frá fjölmörgum framleiðendum en þeir hafa flestir sama skrúfganginn og nýtast því á flesta gas-prímusa sem útbúnir eru með skrúfgangi.

Gas-prímusar eru mjög einföld tæki. Þar sem gasið er ekki fljótandi nema undir þrýstingi þá þarf ekki sérstakan búnað til að það brenni vel. Því er einfaldlega hleypt út úr kútunum og inn í brunahaus prímusins sem er alsettur litlum götum. Á leiðinni fer það úr fljótandi fasa yfir í loftfasa og þegar það kemur út úr brunahausnum er hægt að kveikja í því. Magni gassins sem kemur úr kútnum og þar með hitanum er hægt að stjórna með einfaldri loku.

Gas-prímusar hafa því marga kosti en nokkra galla.

Kostir

• Einfaldir í notkun
• Auðvelt að nálgast eldsneyti
• Auðvelt að stjórna hita
• Auðvelt að kveikja og skökkva
• Oftast litlir og léttir

Gallar

• Eldsneyti frekar dýrt
• Geta verið óstöðugir
• Þola illa vind og veður
• Geta virkað illa í kulda

Gas-primusar sem fást á íslandi eru yfirleit góð vara. Sé verið að huga að kennslu gæti verið gott að velja örlítið dýrari prímus þar sem þeir eru yfirleitt betri og endingarmeiri. Þá gæti verið gott að velja prímus sem tengist gaskútnum með slöngu en skrúfast ekki beint ofaná hann. Þett býður upp á mun meiri stöðugleika auk þess sem pottar og pönnur eru nær jörðinni og því minni hætta á slysum ef þeirr detta eða færast. Dreifing logans og stærð brunahaussins skiptir miklu máli þegar kemur að eldunareiginleikunum. Reynið að velja prímus sem hefur stóran brunahaus þar sem hann þolir meiri vind hitar hraðar. Þá getur verið gott að búa til skjól fyrir prímusinn til að verja hann fyrir vindi.

Þar sem frostmark gas er mjög lágt (um -1°C) þá virka þeir ekki mjög vel í kulda. Við lágt hitastig eða um 5°C fer gasið að renna mun hægar. Þetta getur valdið litlum loga eða flökti í loganum sem hægir á allri eldun. Sé ætlunin að elda mikið í kulda eða um vetur getur því verið ráð að nota aðrar gerðir af prímusum heldur en gas.

Nokkrar reglur er gott að hafa í huga þegar notaður er gasprímus.

§ Notið aðeins nýja gaskúta sem eru óbeyglaðir og óryðgaðir.

§ Gætið þess að prímusinn sé stöðugur og láréttur til að hann detti ekki eða pottar detti ekki af honum.

§ Skrúfið ekki meira frá prímusnum heldur en nauðsynlegt er.

§ Gætið þess að slökkva alltaf á honum, líka þegar loginn hefur blásið af. Gas hefur einkennandi lykt en það getu verið hættulegt við innöndun.

§ Farið varlega með prímusa sem verið er að nota því þeir hitna mjög mikið. Leyfið þeim alltaf að kólna áður en þeir eru handfjatlaðir.

Primus er samheiti yfir ferðaeldavélar eða færanlegar eldavélar sem ganga fyrir eldfimum orkugjöfum. Raunar er primus líka sérnafn á sænsku fyrirtæki sem framleiðir ferðaeldavélar en hér verður þetta nafn notað yfir allar gerðir.

Prímusa má flokka eftir mörgum aðferðum s.s. stærð, tegund, notkunarmöguleiku eða eldsneyti sem tækið notar. Þetta er ef til vill einfaldasta og skilvirkasta aðferðin enda hefur eldsneytið oft úrslitaáhrif bæði á elduareiginleika, þyngd og það hversu vel tækið lætur að stjórn.

Primusum má þá skipta í fjóra megin flokka:

• Prímusar sem nota fast eldsneyti s.s. hexamin kubba eða eldivið

• Primusa sem nota spritt eða svipað eldsneyti

• Primusa sem nota gas eða gasblöndur

• Primusa sem nota annað fljótandi eldsneyti (oftast kolefniseldsneyti s.s. bensín eða olíu).

Notagildi og tilgangur eldunartækjanna ræðst svo oftast af því hvernir eldsneytið virkar. Hér verður sérstaklega fjallað um Spritt-prímusa, gasprímusa og bensínprímusa enda hefur Hexamin aldrei náð verulegri útbreiðslu á Íslandi.

Primusar koma í fjölmörgum stærðum og gerðum auk þess að nota mismunandi eldsneyti. Þegur kemur að því að kaupa prímusa fyrir kennslu er gott að hafa í huga aldur og færni nemenda auk aðstæðna á hverjum stað. Sumt eldsneyti getur verið erfitt að fá en á öðrum stöðum er ráðlagt að vera með einföld tæki fyrir nemendur. Ef ráðgert er að ganga með primusana t.d. í fjallferðum getur þyngd spilað stórt hlutvertk auk þess sem mismunandi eldsneyti er bæði misþunngt og gefur frá sér mis mikinn hita.

Þessi grein er úr lokaverkefninu mínu. Njótið.

Þó að það séu í sjálfsu sér fjölmargar leiðir til að kveikja eld þá er samt nokkur atriði sem gott er að hafa í huga.

Öryggi:
Það fyrsta sem gera þarf þegar unnð er með eld, hvort sem það er mateldur eða varðeldur er að gæta að öryggi. Það þarf að gæta að öryggi umhverfisinns og ekki síður að öryggi þeirra sem í kring eru.
Öryggi umhverfissins:
Gætið að því að eldstæðið sé ekki nálægt húsum, gróðri eða hverju öðru sem getur kviknað í. Veljið undirlag sem að þolir hita vel og hreyfist ekki. Gott er að kveikja eldinn á mold eða sandi. það þarf þó að varast að ekki sé stutt í rætur undir moldinni því þær þola ekki hita og að í sandinum leynist ekki grjót sem getur sprundið s.s. hrafntinna.
Gætið þess að halda nægilegri fjarlægð frá sinu, þurru laufi og trjám. Ef að þarf er gott að hreynsa svæðið í kringum eldstæðið af þessu efni til að eldurinn geti ekki breyðst út.
Gætið að veðri og árferði þegar eldurinn er kveiktur, þurrkar eða þurrkatímar eru ekki góður tími til að kveikja eld, blautt haust eða vetur með snjóföl er það hinsvegar. Hugið að þessum atriðum þegar eldurinn er undirbúinn.
Finnið til slökkvitæki, vatn í fötu eða sand í fötu áður en eldurinn er kveiktur. Það tekur tíma að finna þessa hluti og það er ekki gott að þurfa að nota þann tíma eftir að eldurinn er byrjaður að breyðast út.
Gerið aldrei stærri eld en þið þurfið að nota. Mateldar þurfa ekki að vera stórir og það má auðveldlega upplifa töfra opins elds án þess að hann sé mjög stór.
Hafið samband við slökkviliðið á ykkar svæði og fáið leyfi og látið vita. Í sumum tilfellum þarf leyfi frá lögreglunni og þá ber að verða sér út um það.
Hafið sjúkrakass við höndina og ásamt brunageli og köldu vatni til að sinna minniháttar brunasárum. Við stærri brunasár á að sálfsögðu að leita læknis eins hratt og mögulegt er.
Eldur er frábært tæki til að nota við matargerð, honum ber þó að sýna virðingu. Farið varlega.

Að kveikja eld

Eldsneitinu sem notað er má skipta í þrennt: uppkveikju, sprek og eldivið. Uppkveikjan er eins og nafnið gefur til kynna notuð til að kveikja upp í eldinum. Uppkveikjan getur verið t.d. spænir, flísar, börkur eða jafnvel gras. Hún getur einnig verið tilbúin s.s. pappír, sag eða því um líkt. Það er meira að segja til ýmiskonar tilbúin uppkveikja sem hægt er að kaupa.
Sprek eru litlar greinar. þær geta verið allt frá því að vera á stærð við tannstöngla upp í að vera úlnliðsþykkar. Sprekið er fyrsta eldsneytið sem eldurinn fær eftir að kviknað hefur í uppkveikjunni. Oftast er það sett á eldinn eða köstinn í stærðarröð og þá byrjað á því minnsta og rólega byggt utanaá þar til að eldurinn er orðinn sæmilega sterkur.
Eldiviður eða drumbar mynda hið eiginlega eldsneyti. Þeir eru stærri en sprek og brenna því mun lengur. Án eldiviðar mundi eldurinn fljótlega deyja út. Drumbarnir eru í fjölmörgum stærðum. Þeir eru gjarnan á við upphandlegg eða læri að þykkt og þá oft kofnir í helminga eða fjórðunga. Klofningin hjálpar eldiviðnum að þorna auk þess sem hann er opnari fyrir eldinum og brennur því oft betur. Drumbar geta þó verið af öllum stærðum og gerðum. Hægt er að nota rekaviðadrumba sem eru allt upp í mittisþykkir með góðum árangri.
Mateldur þarf oftast ekki mjög þykkan eldivið. Skógrækt ríkissins framleiðir ágætan eldivið sem hægt er að nálgast á bensínstöðvum og byggingarvöruverslunum. Sá eldiviður er af henntugri stærð sem drumbar en hann þarf að kljúfa meira til að búa til sprek.